Η τοπική αυτοδιοίκηση βρίσκεται – ξανά – στο περιθώριο. Αν και αποτελεί τον πιο κοντινό στον πολίτη θεσμό, αν και γνωρίζει από πρώτο χέρι τις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών, εξακολουθεί να λειτουργεί με δεμένα χέρια. Καθυστερήσεις, γραφειοκρατία, έλλειψη ουσιαστικής αποκέντρωσης και, κυρίως, πολιτική υπονόμευση από την ίδια την κεντρική εξουσία, την κρατούν σε καθεστώς εξάρτησης.
Η αντίφαση είναι κραυγαλέα: ενώ διακηρύσσεται ο «εκσυγχρονισμός του κράτους» και η ανάγκη για «ενίσχυση της αυτοδιοίκησης», οι ίδιες οι πολιτικές που εφαρμόζονται την περιορίζουν. Και όσο κι αν οι κυβερνήσεις ανακοινώνουν μεταρρυθμίσεις, οι άνθρωποι που καλούνται να τις υλοποιήσουν – οι διορισμένοι, οι ευνοημένοι, οι «κολλητοί του συστήματος» – πηγαίνουν πολλά βήματα πίσω. Με τις πράξεις, τις παραλείψεις ή τη βαθιά τους αδυναμία να αντιληφθούν τι σημαίνει σύγχρονη αυτοδιοίκηση.
Όμως, δεν φταίει μόνο το κράτος. Και η ίδια η τοπική αυτοδιοίκηση χρειάζεται να κοιτάξει τον εαυτό της στον καθρέφτη. Οι άνθρωποί της – αιρετοί, στελέχη, παρατάξεις – οφείλουν να αλλάξουν νοοτροπία. Η εποχή των τοπικών «παραγόντων», των πελατειακών ανταλλαγών, του χαμηλού πολιτικού πήχη έχει παρέλθει. Σήμερα, η κοινωνία χρειάζεται ανθρώπους με γνώση, όραμα και αίσθηση ευθύνης. Όχι διαχειριστές της καθημερινότητας μόνο, αλλά τολμηρούς ηγέτες με διάθεση σύγκρουσης και δημιουργίας.
Η τοπική αυτοδιοίκηση δεν μπορεί να περιμένει άλλο. Δεν έχει την πολυτέλεια να λειτουργεί σαν παράρτημα υπουργείων. Οφείλει να γίνει ένας δυναμικός, αυτόνομος και στρατηγικός πυλώνας διακυβέρνησης, με αρμοδιότητες, πόρους, προσωπικό και – κυρίως – πολιτική βούληση. Οι δήμοι και οι περιφέρειες πρέπει να αποκτήσουν φωνή, όχι απλώς ρόλο διαχειριστικό.
Οι ανάγκες των πολιτών σήμερα απαιτούν τολμηρές λύσεις. Κοινωνική προστασία, ενεργειακή κρίση, βιώσιμη κινητικότητα, πολιτισμός, αστική ανάπλαση, πράσινες υποδομές – όλα αυτά είναι ζητήματα πρώτης γραμμής για τις τοπικές αρχές. Χωρίς ανεξαρτησία και θεσμικά εργαλεία, χωρίς τεχνογνωσία και πολιτική ευθύνη, τα προβλήματα θα λιμνάζουν και οι ευκαιρίες θα χάνονται.
Η εποχή μας δεν συγχωρεί τη στασιμότητα. Η κοινωνία αλλάζει, η τεχνολογία προχωρά, οι πολίτες απαιτούν αποτελέσματα. Τοπική αυτοδιοίκηση του 2025 δεν μπορεί να λειτουργεί με όρους του 1995.
Είναι, λοιπόν, ώρα ευθύνης. Για την πολιτεία, που οφείλει να αποδείξει έμπρακτα πως πιστεύει στην αποκέντρωση και τη δημοκρατία. Και για τους ανθρώπους της αυτοδιοίκησης, που καλούνται να σταθούν στο ύψος των περιστάσεων: όχι ως τοπικοί διαχειριστές συστήματος, αλλά ως πραγματικοί τοπικοί ηγέτες, με φρέσκια νοοτροπία, μακριά από παλιά σχήματα εξουσίας.
Η τοπική αυτοδιοίκηση πρέπει να κάνει το βήμα μπροστά. Όσο κι αν η κεντρική εξουσία υπόσχεται αλλαγή, οι πράξεις την ακυρώνουν. Και όσο οι ίδιοι οι λειτουργοί της αναπαράγουν ξεπερασμένες αντιλήψεις, η πρόοδος θα μένει στα χαρτιά.
Η ευθύνη είναι συλλογική.
Όταν το όραμα χάνεται, δεν αργεί η διάσπαση.
Στην πολιτική, αυτό που κρατά μια παράταξη ζωντανή δεν είναι μόνο οι δομές και τα πρόσωπα. Είναι το όραμα, η κοινή πίστη ότι μπορούν να αλλάξουν κάτι μαζί.
Όταν αυτό το όραμα αρχίζει να ξεθωριάζει, όλα τα υπόλοιπα έρχονται σαν ντόμινο.
Η εμπιστοσύνη χάνεται.
Ο διάλογος γίνεται δύσκολος.
Οι άνθρωποι απομακρύνονται.
Οι διαφωνίες παύουν να είναι δημιουργικές και γίνονται υπαρξιακές.
Η διάσπαση δεν έρχεται με φωνές.
Η γρήγορη απογοήτευση μέσα σε μια παράταξη δεν είναι ούτε ατύχημα, ούτε σύμπτωση. Είναι αποτέλεσμα πολιτικών επιλογών και ηγετικών συμπεριφορών που δεν λογοδοτούν, δεν εξηγούν και το κυριότερο δεν εμπνέουν. Όταν οι άνθρωποι φεύγουν “χωρίς φωνή”, αυτό είναι το πιο ηχηρό μήνυμα πως κάτι βαθύτερο έχει χαθεί.
