Εισαγωγή
Το 472 π. Χ. ο Αισχύλος νίκησε σε μία τετραλογία που περιελάμβανε τις τραγωδίες «Φινεύς», «Πέρσαι», «Γλαύκος Ποτνιεύς» και το σατυρικό δράμα «Προμηθεύς Πυρκαεύς» και η οποία είχε χορηγό τον Περικλή.
Η δεύτερη τραγωδία οι «Πέρσες» είναι ιστορική εμπνευσμένη από τη νικηφόρα ναυμαχία της Σαλαμίνας το 480 π.Χ. κατά τη δεύτερη εισβολή των Περσών κατά της Ελλάδος. Νωρίτερα υπήρξαν δύο τραγωδίες του Φρυνίχου, ανταγωνιστού του Αισχύλου, με ιστορικό περιεχόμενο «η Μιλήτου Άλωσσις» το 493 π. Χ. η οποία αγνοείται πλήρως και «οι Φοίνισες»το 476 π.Χ., την εκδοχή του για τον Περσικό Πόλεμο, από την οποία έχουν διασωθεί 8 στίχοι.
Στο έργο δραματοποιείται η ήττα των Περσών, η επιστροφή του Ξέρξη και η αντιμετώπιση της ήττας στην περσική αυλή.
Συνυπάρχουν το φυσικό στοιχείο με το μεταφυσικό, το ιστορικό με το μεταστατικό. Μαρτυρεί ένα γεγονός το οποίο υπήρξε καθοριστικό για την τύχη της Ευρώπης.
Δεν προβάλλεται η μεγάλη νίκη των Ελλήνων στη Σαλαμίνα, ούτε ψάλλεται εγκωμιαστικά ο θρίαμβος της μεγαλοσύνης και του ηρωισμού των Ελλήνων, αλλά η ήττα των Περσών και ο αντίκτυπος της στην πρωτεύουσα του περσικού κράτους.
Δεν παρουσιάζεται στο έργο μίσος, κακία, χλευασμός για τον αντίπαλο των Ελλήνων και εισβολέα στη χώρα του. Ούτε ακόμη διατυπώνονται θριαμβολογίες από τη μεριά των νικητών. Απεναντίας κυριαρχούν οι ηττημένοι που εκφράζουν τον αιώνια άνθρωπο ο οποίος πράττει τα ίδια λάθη οδηγούμενος από την αλαζονεία του και την σιγουριά της δύναμης του. Επιπλέον, σοβαρά αντιμετωπίζεται και η δύναμη του και η τραγικότητα της πτώσης του.
Συγχρόνως, μετατίθεται η σκηνική δράση από την Αθήνα στην πρωτεύουσα της Περσίας στα Σούσα. Αυτή την ευλαβική και ανατρεπτική σκέψη του Αισχύλου θα παρακολουθήσουν οι θεατές στην Αθήνα το 472 π.Χ., στα Μεγάλα Διονύσια, πολλοί εκ των οποίων είχαν πολεμήσει στον Μαραθώνα, Σαλαμίνα, Πλαταιές ή ήταν αυτόπτες μάρτυρες. Να σημειωθεί ότι ο Αισχύλος είχε λάβει μέρος στους πολέμους και στον Μαραθώνα και στην Σαλαμίνα και στις Πλαταιές.
Αποδέχεται ο συγγραφέας με συμπάθεια όχι μόνο την ήττα των Περσών και τον σπαραχτικό τους θρήνο τους αλλά και τη γλώσσα τους. Φιλοξενεί στο κείμενο ονόματα χωριών, πόλεων και των νεκρών στρατηγών οι οποίοι προσωποποιούν την ήττα των Περσών. Στην πάροδο του δράματος υπολογίζονται δεκαεπτά περσικά ονόματα, στην αγγελική ρήση είκοσι και στον κομμό της εξόδου, του Ξέρξη και του χορού, είκοσι έξι.
Η παράσταση η οποία ανέβηκε στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου στις 3 και 4 Ιουλίου 2026, ως η πρώτη σκηνοθετική δουλειά του Χρήστου Θεοδωρίδη στην Επίδαυρο, με καλές προθέσεις που στοχεύει στη μεταφορά του αρχαίου κειμένου στο παρόν και την εξήγηση των συμφορών και του παρόντος μέσα από το κείμενο του Αισχύλου. Αιωρείται η παράσταση μεταξύ του χθες και του σήμερα, μεταξύ κλασικού και μοντέρνου χωρίς να κατορθώνει να τα φιλιώσει.
Μία σκηνοθετική προσπάθεια η οποία δημιούργησε προβλήματα στο έργο του Συγγραφέα που πρέπει να αναφερθούν. Συγκεκριμένα:
1) Ο χορός των γερόντων
Είναι οι πιστοί φρουροί, οι Ηρακλείς της Βασιλείας, οι οποίοι στο έργο του Αισχύλου χαρακτηρίζονται «ως φύλακες των αφνεών και πολυχρύσων εδράνων (στ. 45)». Επιπλέον, ο χορός λαμβάνει έντονο υποκριτικό χαρακτήρα έξω από τα στάσιμα, ο οποίος αρχίζει από ηρωικός για να καταλήξει ελεγειακός.
Ο χορός
Στο δράμα:
Ο χορός αποτελείται από Πέρσες γέροντες οι οποίο παρέμειναν διότι δεν μπορούσαν να πολεμήσουν. Υπηρετούν με συνέπεια και αντιστοιχία το νόημα του κειμένου και το πνεύμα του έργου. Το δραματικό στοιχείο – ο μύθος – και το λυρικό στοιχείο – ο χορός – βρίσκονται σε απόλυτη αλληλεξάρτηση.
Ο χορός στο έργο του Φρυνίχου «Φοίνισες» ήταν γυναικείος, με τις μάνες των Φοινίκων ναυτών του Ξέρξη. Είναι εύλογο να υποθέσουμε ότι υπήρχε αντίστοιχη προσαρμογή στο κείμενο. Και τα δύο έργα έχουν χορούς από τους ηττημένους.
Στην παράσταση:
Ο χορός αντικαθίσταται καθ’ υπέρβαση από πληθώρα νέων, αγόρια και κορίτσια, ντυμένων τυχαία με βερμούδες και αθλητικά, με σακίδια στην πλάτη που εικονίζουν ένα οικείο και γνωστό περιβάλλον αλλά δεν μπορούν να υποστηρίξουν το κείμενο, να εναρμονισθούν με τη δράση και να ανταπεξέλθουν στο ρόλο τους. Η προχειρότητα και η αισθητική ανομοιογένεια δεν τους επιτρέπει ως ενότητα, να «συνομιλήσουν» με την Βασίλισσα Άτοσσα, μητέρα του Ξέρξη. Στέκονται αμήχανοι, σιωπηλοί, με διακοπές και στάσεις στην κίνηση τους, μουδιασμένοι από το βάρος της καταστροφής, χωρίς ρυθμό, μη δυνάμενοι να ανταποκριθούν γενικά στην αγωνία και στις απαιτήσεις του έργου, ούτε να αποδώσουν το συνολικό τρόμο που διαχέεται.
Παρατήρηση:
Η τραγωδία του Αισχύλου ήταν κείμενα για απαγγελία, μουσική και χορευτική κίνηση. Το κείμενο της είναι άμεσα συνδεδεμένο με τον χορό με ερμηνευτική πλαστικότητα και με μία ταυτοτική σχέση. Εάν αλλάξεις το ένα, για να υπάρχει αντιστοιχία και συνάφεια, οφείλεις να αλλάξεις και το άλλο.
2) Σκηνή της Νεκρομαντείας
Στο δράμα:
Στη σκηνή της Νεκρομαντείας το φάντασμα του Δαρείου προβάλλει μετά από επίκληση του χορού από τον τάφο του. Εμφανίζεται ο νεκρός Δαρείος με λαμπρά και χρυσά ρούχα και με χρυσή τιάρα, όπως αρμόζει σε βασιλιά, ανέρχεται και στέκεται ψηλά (στ. 658- 554). Ως σοφός, με τη σοφία του άνω και κάτω κόσμου, έρχεται από τον κόσμο των νεκρών, εξηγεί, αποσαφηνίζει και ερμηνεύει πλήρως τα γεγονότα, την καταστροφή και την Ύβρη του γιου του, που την προκάλεσε.
Τα ρούχα της αμφίεσης έχουν εξέχουσα σημασία στο έργο. Δείχνουν τον πλούτο και την μεγαλοπρέπεια ή την ήττα και την απώλεια δύναμης.
Έτσι η πλούσια αμφίεση του Δαρείου έρχεται σε αντίθεση με τα κουρελιασμένα ρούχα της ήττας του Ξέρξη όταν αυτός εμφανίζεται στη σκηνή. Η διαφορά των δύο αυτοκρατόρων, πατέρα και γιου, στον Αισχύλο παρουσιάζεται και οπτικά και λεκτικά. Έτσι το μεσαίο μέρος από τα τρία του έργου αποτελεί πεδίον σύγκρισης δύο πολιτικών συστημάτων διακυβέρνησης, το σύστημα του μέτρου το οποίο εκπροσωπείται από τον Δαρείο και το σύστημα της Ύβρης από τον νεαρό Ξέρξη. Σύγκριση η οποία αναδύεται οργανικά μέσα από τη σκηνική δράση. Και είναι ο ίδιος ο πατέρας Βασιλέας που κατήγγειλε την ύβρη του γιου του βασιλέα ως υπεύθυνο για την καταστροφή. Είναι ο μηχανισμός της δικαιοσύνης που αναπτύσσεται από τον ηθικό νόμο της σχέσης της Ύβρης με την Άτη (στ. 821- 822).
Στην παράσταση:
Περιορίστηκε σημαντικά η δυνατότητα σύγκρισης και η πολιτική διάσταση της εικόνας και του λόγου. Εμφανίζεται ο Δαρείος χωρίς σήμανση, με μία ρόμπα, με αστεία συμπεριφορά, να κατέρχεται στο πλήθος του χορού στο ίδιο επίπεδο. Κινείται χωρίς ειρμό και συνομιλεί αστόχως αποδυναμώνοντας τον λόγο του. Έχει τη φιγούρα στρυφνού γέροντα, από άλλο έργο, που ωρύεται κουνώντας το σκήπτρο στα μέλη του χορού.
Παρατήρηση:
Μια εξόχως και αιχμηρή πολιτική σκηνή η οποία τελικά αποδυναμώθηκε υποβιβάζοντας τη μεταφυσική παρουσία του Δαρείου ως φωνή λογικής και από φορέα εξουσίας σε κοινό θνητό.
3) Διάρκεια του έργου
Στο δράμα:
Η διάρκεια του έργου εκτιμάται σε μία ώρα και τριάντα λεπτά.
Στην παράσταση:
Σχεδόν δύο ώρες. “Βελτιώνεται” ο τραγικός Συγγραφέας Αισχύλος με την παράθεση εικόνων, με την προσθήκη εμβόλιμων νεότερων κειμένων, με αφηγήσεις από σύγχρονους πολέμους από την Χιροσίμα, το Σεράγεβο και τη σημερινή Παλαιστίνη.
Παρατήρηση:
Στους νεκρούς χρόνους προστίθενται παρατεταμένες σιωπές, παύσεις, ακινησία των υποκριτών. Όλα τα ανωτέρω επιβραδύνουν σημαντικά το ρυθμό της παράστασης.
4) Αντιπολεμικός χαρακτήρας
Στο δράμα:
Οι «Πέρσες» είναι ένα από τα πρώτα και ισχυρότερα αντιπολεμικά κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Το αντιπολεμικό περιεχόμενο και μήνυμα δεν χρειάζεται να επεκταθεί ούτε να συμπληρωθεί με παλαιά και νεώτερα στοιχεία, υπάρχει από τη δημιουργία του έργου και αποτελεί τον πυρήνα του. Είναι η ουσία του η οποία ζει στους αιώνες αυτούσια και σε μορφή και σε περιεχόμενο.
Επιπλέον, είναι γραμμένο από έναν πολεμιστή και των τριών πολέμων των Περσών κατά της Ελλάδος.
Στην παράσταση:
Επεκτείνεται με νεότερες μαρτυρίες, που περιγράφουν γλαφυρά την ωμότητα της σημερινής πολεμικής πραγματικότητας στον κόσμο μας.
Παρατήρηση:
Ο αντιπολεμικός και ο υπεριστορικός χαρακτήρας του έργου «Πέρσες» επιβεβαιώθηκε στη μεγάλη αυλή της Σορβόνης τον Μάιο του 1945, λίγες μέρες μετά την άνευ όρων συνθηκολόγηση της Γερμανίας σε μία εξαιρετική παράσταση στην οποία δεν υπήρξαν αλλαγές στο κείμενο ούτε αναφορές στη πολεμική πραγματικότητα της εποχής. Η καταγγελία του Δαρείου για τα εγκλήματα του γιου του και η παραδειγματική τιμωρία που επέβαλλαν οι Θεοί προκάλεσαν τον ενθουσιασμό των θεατών καθ’ υπέρβαση της ιστορικότητας και μεταφοράς στη σύγχρονη εποχή.
Συμπεράσματα
1) Η σκηνική παρουσία και ερμηνεία του αρχαίου δράματος στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου ενός συντελεστή της παράστασης, πρέπει να κατακτάται και όχι να προσφέρεται. Πρέπει να είναι για τον καλλιτέχνη μία εξελικτική πορεία βελτίωσης με δέος και ταπεινοφροσύνη για την κατανόηση του αρχαίου δράματος .Πρέπει ο ίδιος να νιώσει την καλλιτεχνική συγκίνηση μαζί με την ανθρώπινη για να την προσφέρει στους θεατές. Δεν δύνασαι να το πετύχεις χωρίς βαθιά παιδεία, χωρίς διακονία. Αυτό απαιτεί η Επίδαυρος.
2) Το έργο θα μπορούσε να είχε τη σωστή διδασκαλία όχι ως αναπαράσταση αλλά ως ποιητικό μέγεθος που εισχωρεί στα μύχια της ανθρώπινης ψυχής. Και ο σκηνοθέτης και το επιτελείο των υποκριτών και όλοι οι συντελεστές εγγυούνταν το άνω. Το έργο είναι οι «Πέρσες» του Αισχύλου και όχι η «κατά Θεοδωρίδη προσέγγιση του» η οποία αρκετές φορές τον αντιμάχετο.
3) Για να είναι έντιμος ο σκηνοθέτης καταθέτοντας τον αντίστοιχο σεβασμό στον συγγραφέα της τραγωδίας, οφείλει να αναγράφει εάν αυτό είναι διασκευή του πρωτοτύπου ή έχει βασισθεί σε αυτό ή ακόμη εάν έχει επέμβει σε αυτό.
4) Οι «Πέρσες» όπως και κάθε έργο της Αττικής Τραγωδίας είναι αυτοτελές και ανεξάρτητο από τον χρόνο.
5) Η βαθιά γνώση του κειμένου και του ιστορικού περιβάλλοντος, που προκάλεσε την συγγραφή του έργου και η γνώση του αρχαίου κόσμου, είναι απαραίτητα στοιχεία για την διδασκαλία του.
Το ίδιο το κείμενο υποδεικνύει τον τρόπο ερμηνείας και τη σκηνοθεσία.
Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου
Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.
Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.
Παράρτημα εικόνων:
Εικ.1 «Πέρσες». Πηγή: Φωτ. Mike Rafail
Εικ.2 Έλληνας οπλίτης και Πέρσης πολεμιστής μονομαχούν. Πηγή: el.wikipedia.org/wiki/Περσικοί_Πόλεμοι
Εικ.3 «Πέρσες». Πηγή: Φωτ. Mike Rafail
Εικ.4 «Πέρσες». Πηγή: AllAboutArts.gr
Εικ.5 Δαρείος Α΄ της Περσίας ή Δαρείος ο Μέγας. Επιγραφή του Μπεχιστάν.
Εικ.6 «Πέρσες». Πηγή: AllAboutArts.gr
Εικ.7 Θραύσμα βάσης μνημείου με ενεπίγραφα επιγράμματα που ανεγέρθηκε από τους Αθηναίους σε ανάμνηση των νικών επί των Περσών (490-480 μ.Χ.). Μουσείο Αρχαίας Αγοράς Αθηνών.
