«Το Γάλα» του Βασίλη Κατσικονούρη – Μια ψυχοδυναμική ανάγνωση της σιωπής, της ετερότητας και της αγάπης-Στο πλαίσιο του “Θεάτρου της Δευτέρας” του Δήμου Άργους-Μυκηνών
Η έναρξη του νέου πολιτιστικού θεσμού του Δήμου Άργους-Μυκηνών, «Το Θέατρο της Δευτέρας», σηματοδοτεί μια ουσιαστική χειρονομία πολιτισμού: την επιθυμία να φτάσει το καλό, ποιοτικό θέατρο της Αθήνας στην περιφέρεια, όχι ως «περιοδεία», αλλά ως πνευματική τροφή για τον άνθρωπο. Η πρώτη παράσταση του θεσμού, «Το Γάλα» του Βασίλη Κατσικονούρη, σε σκηνοθεσία Μάνου Καρατζογιάννη και Ερμίνας Κυριαζή, παρουσιάστηκε τη Δευτέρα 10 Νοεμβρίου στην Αίθουσα «Μέγας Αλέξανδρος» στο Άργος — και απέδειξε ότι το θέατρο, όταν κουβαλά αλήθεια και ψυχικό βάθος, μιλά κατευθείαν στον άνθρωπο, όπου κι αν αυτός βρίσκεται.
Η δραματουργία του τραύματος και της ετερότητας
Ο Κατσικονούρης, με το «Γάλα», δημιούργησε ένα από τα πιο καθοριστικά έργα της νεοελληνικής δραματουργίας των αρχών του 21ου αιώνα. Στο επίκεντρο μια οικογένεια μεταναστών από την πρώην Σοβιετική Ένωση· η μητέρα, Ρήνα, και οι δύο γιοι της, ο Αντώνης και ο Λευτέρης. Μια τριγωνική σχέση όπου το αίμα, η αγάπη, η ενοχή και η ευθύνη αλληλοδιαπλέκονται.
Ο Λευτέρης, πάσχων από ψυχική διαταραχή, γίνεται το πρόσωπο της ετερότητας — του ξένου μέσα και έξω. Δεν είναι απλώς ο «άρρωστος» γιος· είναι ο άνθρωπος που αρνείται να ενσωματωθεί, να αποδεχθεί τη σκληρή κανονικότητα του κόσμου. Ο Αντώνης, ο αδελφός, εκπροσωπεί το αντίθετο άκρο: την ανάγκη να επιβιώσει, να προσαρμοστεί, να κρατήσει όρθιο το σχήμα της οικογένειας. Κι ανάμεσά τους η μητέρα, μια φιγούρα ιερή και σπαρακτική, που αγαπά τόσο δυνατά ώστε η αγάπη της να μετατρέπεται σε δεσμό ασφυκτικό.
Σε ψυχοδυναμικούς όρους, πρόκειται για ένα σύμπλεγμα μητρικής συγχώνευσης και αδυναμίας διαχωρισμού. Ο Λευτέρης δεν κατορθώνει να αποσπαστεί από τη μητρική αγκαλιά – ο δεσμός παραμένει αδιαχώριστος, σχεδόν σωματικός, όπως το γάλα που θρέφει αλλά και καθηλώνει. Ο Winnicott θα μιλούσε εδώ για μια σχέση όπου το holding γίνεται παγίδα, και η φροντίδα χάνει τη διακριτική της απόσταση.
Ο τίτλος του έργου λειτουργεί ως συμβολική μήτρα: το γάλα ως υγρό ζωής, αγάπης, μνήμης και ενοχής· η ουσία που συνδέει το παιδί με τη μητέρα, αλλά και ορίζει το όριο του αποχωρισμού. «Γάλα» στα ρωσικά σημαίνει μαλακό — και μέσα σε αυτό το μαλακό περιβάλλον, ο κόσμος των ηρώων παραμένει ψυχικά εκτεθειμένος και ευάλωτος.
Η σκηνοθετική γραφή: ανάμεσα στον ρεαλισμό και το σκληρό θέατρο του Αρτώ
Η σκηνοθετική ανάγνωση του Μάνου Καρατζογιάννη και της Ερμίνας Κυριαζή δεν επιδιώκει να «διηγηθεί» μια ιστορία· επιδιώκει να ανοίξει έναν εσωτερικό χώρο. Στο λιτό σκηνικό περιβάλλον, που θυμίζει ψυχολογική κάψουλα, το βλέμμα του θεατή παγιδεύεται ανάμεσα στο ρεαλιστικό και το υποσυνείδητο.
Οι φωτισμοί, οι σιωπές, οι μικρές χρονικές επιβραδύνσεις, λειτουργούν σαν ψυχικά τοπία. Το θέατρο της σκληρότητας του ΑντονένΑρτώ δεν εμφανίζεται ως εξωτερική βία αλλά ως βία της εσωτερικότητας· ως ένταση του σώματος που πάλλεται, της φωνής που ψιθυρίζει, της παύσης που ματώνει. Το σώμα του Λευτέρη, το τρέμουλο, η ματιά του, γίνονται εργαλεία μιας θεατρικής τελετουργίας όπου το ψυχικό τραύμα αποκτά σάρκα.
Η παράσταση, χωρίς να παρασύρεται σε ρητορισμό, κατορθώνει να κρατήσει τη λεπτή ισορροπία μεταξύ κοινωνικού ρεαλισμού και υπαρξιακού θεάτρου. Ο Καρατζογιάννης, γνωστός για τη βαθιά του ανθρωποκεντρική προσέγγιση, οδηγεί το έργο σε περιοχές καθαρτικής σιωπής – εκεί όπου το κοινό αναμετριέται με τον ίδιο του τον φόβο απέναντι στην ψυχική ασθένεια, τον ξένο, τον Άλλον.
Οι ερμηνείες ως ψυχική αποκάλυψη
Η Στέλλα Γκίκα στη Ρήνα είναι μια μάνα-έδαφος· ένα σώμα που κουβαλά τη μνήμη της απώλειας και την υπέρβαση του πόνου. Δεν ερμηνεύει· υπάρχει με μια γήινη ευγένεια που καθιστά την υπερπροστασία της οικεία και οδυνηρή.
Ο Μάνος Καρατζογιάννης, ως Λευτέρης, αποδίδει μια ερμηνεία εξαιρετικής ψυχικής ακρίβειας. Το βλέμμα του δεν αποζητά τον οίκτο· φέρει την αγνότητα ενός ανθρώπου που δεν αντέχει την ψευδαίσθηση του κόσμου. Μέσα από μικρές κινήσεις, σχεδόν ανεπαίσθητες, ξεδιπλώνει τη σύγχυση, τον φόβο, την παιδικότητα, το αίτημα για αγάπη. Πρόκειται για ερμηνεία βαθιά ψυχοδυναμική, όπου ο ηθοποιός μετατρέπει το σώμα του σε δοχείο μεταβίβασης και αντί-μεταβίβασης· η σκηνή γίνεται χώρος θεραπευτικής αποκάλυψης.
Ο Δημήτρης Πασσάς, στον ρόλο του Αντώνη, είναι ο ρυθμιστής, ο ενήλικος του συστήματος, εκείνος που κρατά το οικογενειακό οικοδόμημα να μην καταρρεύσει. Εσωτερικός, μετρημένος, αποδίδει τη σύγκρουση ανάμεσα στην ευθύνη και στην ανάγκη για ελευθερία. Η Ελένη Σακκά, ως κοπέλα του Αντώνη, φέρνει μια ρωγμή στο οικογενειακό κέλυφος, μια φωνή ρεαλισμού που έρχεται απέξω για να φωτίσει τα ανείπωτα.
Όλες οι ερμηνείες υπηρετούν ένα κοινό όραμα: την αλήθεια χωρίς στόμφο, τη συγκίνηση χωρίς εκβιασμό.
Το θέατρο ως καθρέφτης του ψυχισμού
Το «Γάλα» δεν είναι μόνο ένα κοινωνικό έργο· είναι ένα θεραπευτικό θέατρο, όπου ο θεατής αναμετριέται με το δικό του τραύμα. Το έργο συνομιλεί με τα θεμελιώδη ψυχαναλυτικά δίπολα:
- Μητέρα – Παιδί
- Αγάπη – Ενοχή
- Εξάρτηση – Αυτονομία
- Ξένος – Οικείος
Στον κόσμο του Κατσικονούρη, ο ξένος είναι ο καθένας μας. Ο άνθρωπος που δεν ανήκει, που δεν συμμορφώνεται, που δεν βρίσκει γλώσσα επικοινωνίας. Η ψυχική ασθένεια γίνεται μεταφορά της κοινωνικής ασθένειας, της αδυναμίας να συνδεθούμε αληθινά.
Εδώ το θέατρο επιτελεί τον ρόλο που ο Αρτώ οραματιζόταν: γίνεται τελετουργία κάθαρσης, ένας χώρος όπου το ασυνείδητο αναδύεται, όπου το σώμα και η φωνή αντικαθιστούν τη διάνοια. Ο θεατής δεν «παρακολουθεί» απλώς· βιώνει.
Το “Θέατρο της Δευτέρας”: μια πολιτιστική πράξη ευθύνης
Η πρωτοβουλία του Δήμου Άργους-Μυκηνών να θεσπίσει τον κύκλο παραστάσεων «Θέατρο της Δευτέρας» δεν είναι απλώς καλλιτεχνικό γεγονός. Είναι πράξη πολιτισμικής και κοινωνικής ευθύνης.
Σε μια εποχή όπου η τέχνη συχνά υποχωρεί μπροστά στη μαζική κατανάλωση, η επιλογή να παρουσιαστούν στην περιφέρεια παραστάσεις υψηλής ποιότητας — έργα με στοχασμό, βάθος και αισθητική αξία — συνιστά αναζωογόνηση της ίδιας της έννοιας του πολιτισμού.
Το Άργος, ως τόπος αρχέγονος, φιλοξένησε μια παράσταση που μίλησε για τη σύγχρονη τραγωδία της ταυτότητας, της αγάπης και της απώλειας. Κι έτσι, το «Θέατρο της Δευτέρας» γίνεται Θέατρο της Ψυχής, μια πρόσκληση σε συλλογικό στοχασμό και ανθρωπιά.
Επίλογος
Η παράσταση «Το Γάλα» υπενθυμίζει ότι το θέατρο, όταν συνδυάζει ψυχοδυναμικό βάθος, κοινωνική ματιά και καλλιτεχνική αυθεντικότητα, μπορεί να λειτουργήσει ως τόπος ίασης. Εκεί όπου το βλέμμα του ηθοποιού συναντά τον θεατή, γεννιέται μια στιγμή αλήθειας.
Και σε αυτή τη στιγμή, η σκηνή δεν είναι πια μόνο χώρος τέχνης· είναι χώρος συνάντησης ανθρώπων.
Γιάννης Σαρηγιάννης
Κλινικός Ψυχολόγος – Ψυχοδυναμικός Θεραπευτής BSc, MSc
Σκηνοθέτης, MA Θεατρικών Σπουδών
