Μετά από τρεισήμισι χρόνια διαπραγματεύσεων τα κράτη-μέλη του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας κατέληξαν σε κείμενο συμφωνίας για να προληφθεί, παρεμποδιστεί και αντιμετωπιστεί μια πιθανή νέα πανδημία. Ο επικεφαλής του ΠΟΥ Tedros Adhanom Ghebreyesus όλα αυτά τα χρόνια προειδοποιεί ότι μια μελλοντική πανδημία θα αποτελέσει ένα προαναγγελθέν γεγονός. Όπως ο ίδιος αναφέρει, “θα ξαναβρεθούμε μπροστά σε κάποια νέα πανδημία, απλά δεν ξέρουμε το πότε”. Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι οι ΗΠΑ απείχαν από τις συζητήσεις στις τελευταίες φάσεις των διαπραγματεύσεων ενώ η Αργεντινή ήταν η μόνη χώρα που δήλωσε ότι δε συναινεί με το τελικό κείμενο.
Αυτή η συμφωνία θα εγκριθεί εκτός απροόπτου στην προσεχή γενική συνέλευση του οργανισμού μέσα από ένα ψήφισμα και έπειτα θα μετατραπεί σε νομικά δεσμευτικό κείμενο, το οποίο θα κληθούν οι χώρες να αποδεχθούν και να επικυρώσουν σύμφωνα με τους εθνικούς νόμους.
Η συμφωνία αυτή προβλέπει την προστασία των συστημάτων υγείας και ειδικά στο επίπεδο της πρωτοβάθμιας υγείας. Προτείνει την εκπαίδευση και την ανάπτυξη υγειονομικού προσωπικού προς αυτήν την κατεύθυνση καθώς και την καθιέρωση συγκεκριμένων μέτρων προστασίας του προσωπικού. Αποβλέπει στη συνεργασία μεταξύ των χωρών και τη σύνθεση επιστημονικών απόψεων από διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές. Διευθετεί διοικητικούς κανόνες λειτουργίας ενός παγκόσμιου μηχανισμού. Προτάσσει την ενιαία αντίληψη για την υγεία συνεκτιμώντας την κατάσταση σε ανθρώπους, ζώα και περιβάλλον. Ζητά από τα κράτη να εντείνουν την εφαρμογή των διεθνών υγειονομικών κανονισμών με ιδιαίτερη έμφαση στην έγκαιρη ανίχνευση και διάγνωση , στην παρακολούθηση των προγραμμάτων τακτικών εμβολιασμών, στους σταθερούς κανόνες υγιεινής, τη διαχείριση εργασιακών κινδύνων, τον έλεγχο μετάδοσης ασθενειών μέσω εντόμων κ.ά. Προτείνει την ανάπτυξη του σχεδίου εφοδιαστικής αλυσίδας του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας ώστε να μπορέσουν να καλυφθούν και οι φτωχές χώρες με φάρμακα και εμβόλια σε περίπτωση πανδημίας.. Εισηγείται μηχανισμούς εμπλοκής της κοινωνίας δίνοντας έμφαση στην άμεση και διαφανή πληροφόρηση ώστε να αποφεύγεται τόσο η παραπληροφόρηση όσο και η εσφαλμένη πληροφόρηση.
Η ολοκλήρωση όμως αυτής της διαδικασίας απαιτεί και μια διευθέτηση μιας άλλης εκκρεμότητας, που θα απαιτήσει νέο κύκλο επίπονων διαπραγματεύσεων με αντικείμενο την πρόσβαση στους παθογόνους μικροοργανισμούς και τα επακόλουθα οφέλη από αυτό. Στη διάρκεια των έως τώρα διαπραγματεύσεων αυτό το ζήτημα ήταν το πλέον δισεπίλυτο με αποτέλεσμα να επιλέξουν τα κράτη να αποτελέσει ένα ημιαυτόνομο παράρτημα της συμφωνίας (PABS). Το συγκεκριμένο θέμα πέρα από τον κατ’ αρχήν δυσνόητο τίτλο θα προσπαθήσουμε να περιγράψουμε με λίγα απλά λόγια ώστε να αναδειχθεί γιατί αποτελεί ουσιαστικά το κομβικό σημείο για την επιτυχία της συμφωνίας και την πρακτική εφαρμογή της.
Η εμφάνιση κάποιου νέου ιού η μιας επιδημίας απαιτεί τη συλλογή στοιχείων για τη δομή του ιού και επιδημιολογικά στοιχεία ώστε να εκτιμηθεί τόσο ο τρόπος όσο και ταχύτητα μετάδοσής του. Αυτά τα στοιχεία είναι απαραίτητα για τη μελέτη και την έρευνα, που θα ακολουθήσει ώστε να παραχθούν φάρμακα, εμβόλια και διαγνωστικά τεστ για την αντιμετώπιση και ανίχνευσή του.
Από εδώ ξεκινά μια σειρά ζητημάτων που καθιστούν πρόληψη, παρεμπόδιση και αντιμετώπιση μιας νέας πανδημίας, πρόβλημα όχι μόνον επιστημονικό αλλά οικονομικό, πολιτικό και κοινωνικό. Πρώτα απ΄’ όλα η σχετική επένδυση στην έρευνα, κατά τα συνήθη αναμένεται από τον ιδιωτικό τομέα, για να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους, δηλαδή τις φαρμακοβιομηχανίες. Αυτές με τη σειρά τους και επειδή τα απαιτούμενα ποσά είναι πολύ μεγάλα θα επιδιώξουν την κρατική ενίσχυση. Τα ερευνητικά και πανεπιστημιακά κέντρα, που είναι ο άλλος πόλος εκ των πραγμάτων θα κινηθούν με ανάλογο τρόπο.
Εδώ υπάρχουν δύο αντικειμενικά προβλήματα. Η αποχώρηση των ΗΠΑ από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας και η συνακόλουθη αποχώρηση εξειδικευμένου προσωπικού υψηλού επιπέδου δημιουργεί αντικειμενικά ένα κενό, το οποίο θα επιχειρηθεί να καλυφθεί από το PABS. Σε αυτό θα μπορούν να συμμετέχουν και εταιρείες αυτονόμως και ανεξάρτητα από τα κράτη, έναντι οικονομικής συνδρομής, το ύψος της οποίας δεν έχει καθοριστεί.
Το επόμενο ζήτημα που ζητά επίλυση είναι η ολιστική προσέγγιση μιας πιθανής πανδημίας. Είναι δεδομένο ότι στη διαδρομή μετάδοσης πολλών επιδημιών συμμετέχει το ζωικό βασίλειο. Οι μηχανισμοί είναι διάφοροι και δεν περιορίζονται μόνο στην τροφική αλυσίδα. Ας μην σκεφτόμαστε μόνο τις χώρες του Βορρά αλλά να αντιληφθούμε τις αναπτυσσόμενες χώρες στην Αφρική και την Ασία με συνθήκες ζωής και υγιεινής πολύ διαφορετικές από τις δικές μας. Στις χώρες αυτές, εκτός των άλλων τα συστήματα υγείας είναι σε κατάσταση που η πρόληψη προσκρούει στο χαμηλό οικονομικό επίπεδο, σε πρωτόγονες δομές και κοινωνικές η γεωγραφικές ιδιαιτερότητες, που ακόμη και η πρόσβαση σε υγειονομικές υπηρεσίες είναι ακόμη άγνωστη λέξη.
Από την πλευρά αυτών των χωρών το κύριο αίτημα είναι η δωρεάν παραχώρηση φαρμάκων και εμβολίων, ενώ θέτουν ευθέως την ανάγκη για μεταφορά τεχνολογίας και επακόλουθα τη δημιουργία τοπικών μονάδων παραγωγής προϊόντων σχετικών με τις επιδημίες. Για να καταλάβουμε καλύτερα αυτή την ανάγκη αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι στην πρόσφατη επιδημία του ιού της ευλογιάς των πιθήκων στο Κονγκό υπήρχαν μόνο σύο εργαστήρια διάγνωσης για τον ένα κλάδο του ιού και μόνο πέντε για τον άλλο. Το Κονγκό είναι μια χώρα με 109 εκατομμύρια κατοίκους και2,34 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα έκταση.
Η επίλυση αυτών των ζητημάτων αλλά και πολλών άλλων που θεωρούνται μικρότερα είναι απαραίτητη για να αρχίσει να εφαρμόζεται η συνθήκη και να δημιουργηθεί ένα κλίμα μεγαλύτερης ασφάλειας στους ανθρώπους του πλανήτη. Η διαδρομή δεν είναι εύκολη. Ζούμε σε μια εποχή μεγάλων αντιφάσεων και ανισοτήτων. Οι άνθρωποι μπορούν να επικοινωνούν ευκολότερα με την πρόοδο της τεχνολογίας, δεν είναι όμως σίγουρα ότι επικοινωνούν και καλύτερα. Η πρόσφατη πανδημία ανέδειξε την ανθρώπινη αδυναμία σε άγνωστες προκλήσεις. Το ερώτημα αν μπροστά σε μια νέα απρόβλεπτη κατάσταση η ανθρωπότητα θα μπορέσει να τη διαχειριστεί καλύτερα, θα απαντηθεί μόνον όταν αυτή προκύψει.
ΔΗΜΗΤΡΗΣ Η. ΚΡΑΝΙΑΣ
*(Δημοσιεύθηκε στην έντυπη ΑΡΓΟΛΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ της Πέμπτης 24 Απριλίου 2025)
