«Η πληγή που μιλά»: Ψυχοδυναμική ανάγνωση ενός τραγουδιού–φορέα του συλλογικού τραύματος. AIDS, φόβος και οι νέες οικουμενικές απειλές
Του Γιάννη Σαρηγιάννη, Κλινικού Ψυχολόγου – Ψυχοδυναμικού Ψυχοθεραπευτή, BSc, MSc Σκηνοθέτη, ΜΑ Θεατρικών Σπουδών
Με αφορμή την 1η Δεκεμβρίου – Παγκόσμια Ημέρα AIDS
Η 1η Δεκεμβρίου, Παγκόσμια Ημέρα AIDS, αποτελεί κάθε χρόνο έναν ιδιαίτερο τόπο συλλογικής περισυλλογής. Μας επανασυνδέει με μια μνήμη δύσκολη, επώδυνη, αλλά βαθιά ανθρώπινη: τη μνήμη ενός ιού που στέρησε ζωές, φορτίστηκε με κοινωνικό στίγμα και λειτούργησε ως καθρέφτης των φόβων, των προκαταλήψεων και των ορίων της αγάπης μας. Η ημέρα αυτή δεν τιμά μόνο την επιστήμη ή την ιστορία· τιμά και τον ψυχισμό. Την προσπάθεια κάθε ανθρώπου να ζήσει, να αγαπήσει, να σχετιστεί μέσα σε ένα πεδίο όπου το σώμα έγινε, για χρόνια, τόσο φορέας επιθυμίας όσο και αντικείμενο φόβου.
Στο πλαίσιο αυτό, η επιστροφή σε ένα τραγούδι της εποχής, όπως το «Να μην μπορώ να σ’ αγαπήσω» του Σταμάτη Κραουνάκη (ερμηνεία Χριστιάνα), δεν είναι απλώς αναδρομή. Είναι μια ενεργοποίηση της συλλογικής και ασυνείδητης εγγραφής του AIDS στην ελληνική πολιτισμική εμπειρία. Οι στίχοι του τραγουδιού, γεμάτοι νυχτερινή αγρύπνια, εσωτερικότητα και αναζήτηση, ανοίγουν έναν χώρο όπου η επιθυμία συναντά τον φόβο και ο έρωτας συναντά την απώλεια της αθωότητας.
Η πληγή που μιλά: Το τραγούδι ως φορέας συλλογικής μνήμης
Το «Να μην μπορώ να σ’ αγαπήσω» λειτουργεί σαν ποιητική εγγραφή μιας εποχής όπου ο έρωτας κουβαλούσε μια σκιά. Οι στίχοι –«Θα περιφέρω τη ζωή μου σε πόρτες ύποπτες τα βράδια…», «Τα ίδια σώματα θα ψάχνω, στα ίδια μέρη θα συχνάζω…»– αποκαλύπτουν ένα υποκείμενο που κινείται ανάμεσα στην επιθυμία και τον φόβο, σε μια εσωτερική περιπλάνηση όπου η νύχτα γίνεται η σκηνή της αγωνίας.
Ο Σταμάτης Κραουνάκης, δημιουργός βαθιά ανθρωποκεντρικός, καταφέρνει μέσα από την ένταση και την ευθραυστότητα των στίχων του να συλλάβει ένα συλλογικό βίωμα: την αδυναμία του ανθρώπου να αγαπήσει χωρίς άγχος σε έναν κόσμο όπου το σώμα έπαψε να είναι αθώο. Το τραγούδι δεν μιλά άμεσα για το AIDS, όμως το φαντασιακό της εποχής το φορτίζει με υπόγεια νοήματα που αγγίζουν το τραύμα μιας κοινωνίας που μαθαίνει να φοβάται τον ίδιο της τον ερωτισμό.
Το ανεπεξέργαστο τραύμα ως πολιτισμική εγγραφή
Στην ψυχαναλυτική θεωρία, από τον Freud έως τις σύγχρονες μεταφροϋδικές και γαλλικές σχολές (Laplanche, Green, Kaës), το συλλογικό τραύμα εγγράφεται ως ένα άφωνο, ανεπεξέργαστο υπόστρωμα που επιστρέφει με διαφορετικά προσωπεία. Το AIDS, ως παγκόσμιο γεγονός, λειτούργησε ως:
-Τοξικό φαντασιακό αντικείμενο (Green): μια σκιά που διαβρώνει την εμπιστοσύνη στην εγγύτητα.
-Κοινωνική σκηνή άγχους (Kaës): μια κοινή, διαγενεακή εμπειρία φόβου και σιωπής.
-Αποδιοργανωτής της ερωτικής οικονομίας (Laplanche): μια διακοπή στην αυθόρμητη σχέση με την επιθυμία.
Οι «πόρτες ύποπτες» των στίχων δεν είναι μόνο οι χώροι της νυχτερινής ζωής· είναι τα σύνορα ανάμεσα στο εγώ που επιθυμεί και στον Άλλο που απειλεί. Το τραύμα εδώ δεν περιγράφεται· υπονοείται. Συμβολίζεται. Συνεχίζει να λειτουργεί μέσα από τη νυχτερινή περιφορά του υποκειμένου που αναζητά τη συγχώνευση, αλλά βρίσκει μόνο εφήμερες σκιάσεις της.
Η επιθυμία υπό καθεστώς απειλής
Ο Lacan περιγράφει την επιθυμία ως μια δομή επανάληψης. Το υποκείμενο επιστρέφει στα «ίδια σώματα» και στα «ίδια μέρη» όχι από επιλογή, αλλά από εσωτερική ανάγκη να οικειοποιηθεί το άγνωστο μέσα από το οικείο. Η επανάληψη γίνεται ένας μηχανισμός άμυνας. Το σώμα της επιθυμίας γίνεται το σώμα του άγχους.
Η εποχή του AIDS φορτίζει την επιθυμία με:
-αμφιθυμία,
-ενοχή,
-αυτοελεγκτικότητα,
-διαρκή αυτοπαρατήρηση,
-φόβο της εγγύτητας
Αυτός ο ψυχισμός προδίδεται μέσα στο τραγούδι: η φράση «Να μην μπορώ να σ’ αγαπήσω» δεν είναι άρνηση· είναι κραυγή ματαίωσης. Μια κραυγή ενός ανθρώπου που επιθυμεί, αλλά δεν του επιτρέπεται ψυχικά — ή πολιτισμικά — να αφεθεί.
Το AIDS στο συλλογικό ασυνείδητο της νεοελληνικής συνθήκης
Η queer θεωρία (Sedgwick, Bersani, Preciado) έχει αναδείξει ότι το AIDS έγινε παγκόσμια μια μεταφορά του φόβου για το διαφορετικό. Στην Ελλάδα, μια κοινωνία συχνά ηθικολογική και αρθρωμένη γύρω από κώδικες τιμής και «κανονικότητας», ο ιός λειτούργησε ως μηχανισμός ενίσχυσης ρατσισμού, ομοφοβίας και στεγανών γύρω από το σώμα.
Η τέχνη, όμως, όπως δείχνει και το έργο του Κραουνάκη, συχνά γίνεται το αντίθετο: ένας τόπος εξομολόγησης, αντοχής, απελευθέρωσης. Εκεί όπου η κοινωνία έβλεπε κίνδυνο, η μουσική μπορούσε να δει άνθρωπο. Εκεί όπου το κοινωνικό σώμα φοβόταν, το καλλιτεχνικό σώμα εξέφραζε.
Από το AIDS στον COVID-19: οι νέες παγκόσμιες απειλές ως ανακύκλωση του ίδιου φόβου
Η πανδημία του COVID-19 ενεργοποίησε ξανά συλλογικές φαντασιώσεις απειλής. Η κοινωνική επιδημιολογία (Krieger, Rose) δείχνει πως κάθε υγειονομική κρίση αποκαλύπτει τις ανισότητες και τα άγχη μιας κοινωνίας. Ο «ξένος», ο «ανεύθυνος», ο «φορέας»· η κοινωνική ανάγκη για απόδοση ευθύνης επαναλαμβάνει τα μοτίβα των δεκαετιών του ’80 και ’90.
Έτσι, ενώ η ιατρική πραγματικότητα έχει αλλάξει ριζικά — η PrEP, οι αντιρετροϊκές θεραπείες και η ενημέρωση έχουν μεταμορφώσει την εμπειρία του HIV — το ψυχικό και πολιτισμικό ίχνος του AIDS παραμένει ενεργό. Ο φόβος απλώς επανατοποθετείται σε νέες απειλές.
Η σύγχρονη ανασημασιοδότηση: όταν η επιθυμία διεκδικεί ξανά την ελευθερία της
Σήμερα, η μνήμη του AIDS δεν λειτουργεί μόνο ως θρήνος αλλά και ως υπενθύμιση της ανθρώπινης ανθεκτικότητας. Η επιθυμία επιμένει. Το σώμα συνεχίζει να αναζητά εγγύτητα. Η κοινωνία, παρά τα πισωγυρίσματα, προχωρά προς περισσότερη ένταξη, περισσότερη κατανόηση, λιγότερο στιγματισμό.
Το τραγούδι του Κραουνάκη, μέσα στη διαχρονικότητά του, συμβολίζει τη μετάβαση από τον φόβο στην αναγνώριση: αναγνώριση του πόνου, της επιθυμίας, του δικαιώματος να αγαπά κανείς χωρίς ντροπή.
Η Παγκόσμια Ημέρα AIDS μάς υπενθυμίζει ότι καμία κοινωνία δεν θεραπεύεται χωρίς μνήμη. Το τραύμα, όταν μένει άφωνο, επιστρέφει ως φόβος· όταν του δοθεί φωνή, γίνεται γνώση. Γίνεται σχέση.
Η τέχνη είναι από τα λίγα πεδία όπου αυτή η μεταμόρφωση μπορεί να συμβεί. Ένα τραγούδι όπως το «Να μην μπορώ να σ’ αγαπήσω» γίνεται μια μικρή τελετουργία, ένα ψυχοδυναμικό συμβάν που μας συνδέει με τη σκοτεινότητα αλλά και με την επιμονή της ανθρώπινης καρδιάς να αγαπά.
Ας θυμόμαστε, λοιπόν, όχι μόνο όσους χάθηκαν, αλλά και όσους αγωνίστηκαν, όσους διεκδίκησαν, όσους μίλησαν. Ας δώσουμε χώρο στη μνήμη, στη φροντίδα, στην αποδοχή — και σε μια επιθυμία που δεν έχει πια λόγο να φοβάται.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
Ψυχανάλυση – Μεταφροϋδική παράδοση
· Kaës, R. (2010). Το κοινωνικό ασυνείδητο. Αθήνα: Κέδρος.
· Green, A. (2005). Η νεκρή μητέρα. Μετάφρ. Ε. Λαζάνης. Αθήνα: Ίνδικτος.
· Laplanche, J. (1999). Το σεξουαλικό. Paris: PUF.
· Winnicott, D. W. (1987). Το παιδί, η οικογένεια και ο εξωτερικός κόσμος. Αθήνα: Καστανιώτης.
Queer Theory – Κοινωνική θεωρία
· Sedgwick, E. K. (2008). Epistemology of the Closet. University of California Press.
· Bersani, L. (1987). “Is the Rectum a Grave?” October, 43.
· Preciado, P. B. (2015). Τεστοστερόνη Junkie. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.
Κοινωνική επιδημιολογία & Υγεία
· Rose, G. (2008). The Strategy of Preventive Medicine. Oxford University Press.
· Krieger, N. (2021). Epidemiology and the People’s Health. Oxford University Press.
· Βαλλιανάτος, Γ. (2013). Το AIDS και η Ελλάδα. Αθήνα: Πολιτεία.
Πολιτισμικές και Μουσικές αναφορές
· Κραουνάκης, Στ. – Δισκογραφικό και στιχουργικό έργο (1980–σήμερα).
· Παπαδημητρίου, Λ. (2015). Η ελληνική ποπ κουλτούρα της δεκαετίας του ’90. Αθήνα: Μεταίχμιο.
