Διεθνές συμπόσιο για τον Ιάννη Ξενάκη οργανώνεται στην Αθήνα, Ναύπλιο και Μυκήνες, 24 με 29 Μαΐου, και ήδη τα αφιερώματα γι αυτή την ξεχωριστή προσωπικότητα έχουν γεμίσει το διαδίκτυο Χαραακτηριστικό είναι το κείμενο του Φώντα Τρούσα στο Lifo.gr και στο οποίο αναφέρονται τα ακόλουθα :
Είναι πολύ δύσκολο και κατά βάση αδύνατο, στο πλαίσιο ενός απλού κειμένου, να συλλάβεις το εύρος τού πολυδιάστατου έργου του Ιάννη Ξενάκη. Παρά ταύτα θα επιχειρήσουμε να μεταφέρουμε ορισμένα βασικά στοιχεία και μερικές θεμελιακές κατευθύνσεις τής «ξενακικής» δημιουργίας, με τη βοήθεια και ορισμένων παραθεμάτων, προσδοκώντας να δώσουμε στον αναγνώστη την αφορμή, κυρίως, για ένα περαιτέρω ψάξιμο. Γιατί το έργο του Ι. Ξενάκη είναι ανεξάντλητο, συμπαντικό, πάντα επίκαιρο, προκαλώντας συζητήσεις και παράγοντας, συνεχώς, νέες διαστάσεις.
Λίγα βιογραφικά και το ξεκίνημα της διαδρομής του
Ο Ιάννης Ξενάκης γεννιέται στη Βραΐλα της Ρουμανίας, στις 29 Μαΐου 1922, από Έλληνες γονείς. Το 1932 έρχεται στην Ελλάδα, στις Σπέτσες, μαθητεύοντας στην Κοργιαλένειο Σχολή (παίρνοντας εκεί και τα πρώτα μουσικά μαθήματά του, σε αρμονία και πιάνο). Το 1938 έρχεται στην Αθήνα, για να προετοιμαστεί για τις εισαγωγικές στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, στο οποίο εισέρχεται το 1940, στο τμήμα Πολιτικών Μηχανικών. Ως φοιτητής λαμβάνει ενεργό μέρος στην Εθνική Αντίσταση, εντάσσεται στο ΕΑΜ και το 1943-44 γίνεται γραμματέας της ΕΠΟΝ Πολυτεχνείου.
Είναι μαρξιστής, αποδέχεται βασικές αρχές του μαρξισμού, ενώ άλλες τις αντιμετωπίζει με συγκατάβαση, αντιλαμβανόμενος την μαρξιστική θεωρία, γενικά, σαν μια γραμμή επικοινωνίας με τον πλατωνισμό (η Πολιτεία του Πλάτωνος ήταν από τα αγαπημένα του αναγνώσματα).
Το έργο του Ξενάκη μπορεί να βραβεύεται, αλλά ο ίδιος δεν θα μπορέσει να έρθει στη χώρα πριν από τον Νοέμβριο του 1974(!), επειδή εκκρεμούσε η καταδίκη εις βάρος του, από τα χρόνια του Εμφυλίου.
Στα Δεκεμβριανά (Δεκέμβριος 1944-Ιανουάριος 1945) ο Ιάννης Ξενάκης βρίσκεται στην πρώτη γραμμή, μέσω του λόχου φοιτητών «Λόρδος Μπάιρον» και τραυματίζεται πολύ σοβαρά στο πρόσωπο (Πρωτοχρονιά 1945), από θραύσματα οβίδας βρετανικού όλμου. Όπως γράφει και ο ίδιος στο «αυτοβιογραφικό» κείμενό του, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Δελτίο Κριτικής Δισκογραφίας (#18-19, 1976):
«Έφυγα από την Ελλάδα το 1947. Λιποτάκτης από το στρατό, από το Χαϊδάρι. Ήταν η εποχή που άρχιζαν οι εκτοπισμοί στη Μακρόνησο και η κομματική γραμμή θυμάμαι ήταν “ανοικτή”. Δηλαδή όποιος ήθελε μπορούσε να πάει στο βουνό να βρει το Μάρκο (σ.σ. Βαφειάδη), όποιος ήθελε μπορούσε να μείνει στα αστικά κέντρα για παράνομο αγώνα, άλλοι μπορούσαν, αν ήθελαν, να πάνε στο στρατό. Καθώς ήμουν τραυματισμένος, σκέφτηκα πως αν πήγαινα στο στρατό θα έβγαινα βοηθητικός κι έτσι θα μπορούσα ίσως να ξεφύγω. Το έσκασα και καταδικάστηκα σε θάνατο».
Ο Ι. Ξενάκης μεταβαίνει στην Γαλλία, στο Παρίσι, και συνεργάζεται για δώδεκα χρόνια με τον διακεκριμένο Ελβετό αρχιτέκτονα Λε Κορμπυζιέ (Le Corbusier), συμμετέχοντας σε διάφορα αρχιτεκτονικά σχέδια και έργα, όπως, για παράδειγμα, στη σχεδίαση του περίπτερου τής Philips, στην Expo ’58 των Βρυξελλών.
Ιάννης Ξενάκης: 20 χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου συνθέτη και διανοητή
To περίπτερο της Philips, στην Expo ’58 των Βρυξελλών, σχεδιασμένο από τον Ιάννη Ξενάκη
Παράλληλα συνεχίζει τη μαθητεία του στη μουσική, δίπλα σε σημαντικούς συνθέτες-συνθέτριες δασκάλους, όπως ήταν οι Arthur Honegger, Darius Milhaud, Nadia Boulanger και Olivier Messiaen, αρχίζοντας σταδιακά να αναπτύσσει τους δικούς του προβληματισμούς πάνω στη μουσική θεωρία και πράξη, που συνδέονται άμεσα με τα Μαθηματικά, επινοώντας την στοχαστική μουσική (βασισμένη στην Θεωρία των Πιθανοτήτων), και πηγαίνοντας κόντρα σε βασικές αρχές τού σειραϊσμού, που ήταν μια κεντρική μουσική κατεύθυνση της πρωτοπορίας, της εποχής του.
Στη διαδρομή θα αναπτύξει και άλλα μουσικά συστήματα βασισμένα, και αυτά, σε μαθηματικές θεωρίες, διατυπώνοντας συγχρόνως και τα ανάλογα έργα. Όπως αναφέρει ο μελετητής τού έργου του Γ.Γ. Παπαϊωάννου, στο booklet «Από την Ελληνική Μουσική Πρωτοπορεία του 20ου Αιώνα» [ΕΤΕΒΑ, 1997]:
Βασισμένα στη Θεωρία των Πιθανοτήτων είναι τα έργα Διαμορφώσεις (1957), Πιθοπρακτά (1955-56), Αχορρίψεις (1956-57) και Αναλογικά Α και Β (1959), ενώ στηριγμένα στη Θεωρία των Συνόλων και την Άλγεβρα Boole είναι τα έργα Έρμα (1960-64), για πιάνο και Εόντα (1964), για πιάνο και πέντε χάλκινα πνευστά.
Η Θεωρία των Παιγνίων βοηθά τον Ιάννη Ξενάκη να συνθέσει τα έργα Μονομαχία (1959), για δύο αντιμαχόμενες ορχήστρες και Στρατηγία (1959-62), με την Θεωρία των Ομάδων να τον καθοδηγεί στην ολοκλήρωση των έργων Νόμος Άλφα (1966), για βιολοντσέλο και Νόμος Γάμμα (1967-68), για μεγάλη ορχήστρα. Φυσικά, ακόμη περισσότερα έργα του στηρίζονται σε άλλες μαθηματικές θεωρίες, σχέσεις και διατυπώσεις…
Παράλληλα αρχίζει να χρησιμοποιεί τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές στις συνθέσεις του, και τα ηλεκτρονικά κυκλώματα βεβαίως, παράγοντας αμιγώς ηλεκτρονικά έργα, όπως είναι τα Diamorphoses II (1957) , Concret PH II (1958), Orient-Occident III (1959-60), Bohor I (1962) κ.ά. Στο Diamorphoses II συσσωματώνονται και μανιπουλάρονται σεισμικοί ήχοι, συγκρούσεις τροχοφόρων, θόρυβοι αεροσκαφών σε φάση προσγείωσης-απογείωσης κ.λπ., ενώ στο Concret PH η πρωταρχική ηχητική πηγή είναι ακόμη πιο εξωφρενική, το «σκάσιμο» των κάρβουνων!
Η ουτοπιστική «κοσμική πόλη»
Ήδη από το δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’50 το «μοντέρνο» σε κάθε έκφανση της επιστήμης και της Τέχνης αμφισβητείται έντονα. Οι λόγοι είναι πολλοί και βασικά συνδέονται με την μεταπολεμική οικονομική ανάπτυξη, τις νέες τεχνολογικές ανακαλύψεις, την κυβερνητική, την έναρξη της διαστημικής εποχής, ακόμη και με την ποπ κουλτούρα.
Οι πόλεις επεκτείνονται, αποκτούν νέες διαστάσεις, μπαίνουν θέματα που σχετίζονται με το αστικό περιβάλλον, με την κατοικία, τον εργασιακό χώρο, την ανάπλαση και την ψυχαγωγία. Βεβαίως από ‘κει έως την ουτοπία ο δρόμος είναι μακρύς και δύσβατος, αλλά ορισμένοι αρχιτέκτονες και πολεοδόμοι τον διέτρεξαν, αφήνοντας το ίχνος τους.
Υπάρχει η ανυψωμένη «χωρική πόλη» (spatial city) του Ουγγρο-γάλλου Yona Friedman (1923-2020), υπάρχει η Babelnoah, η φουτουριστική μεγαλούπολη του Ιταλού Paolo Soleri (1919-2013), είναι οι ιάπωνες «μεταβολιστές» με τον Kiyonori Kikutake (1928-2011) και τις water cities (που αφορούσαν σε μια «κοινωνία κινδύνου», σ’ έναν πλημμυρισμένο κόσμο), είναι η οικουμενόπολη του Κωνσταντίνου Δοξιάδη (1913-1975) και βεβαίως οι υπερυψωμένες εύκαμπτες πόλεις «ιστοί αράχνης», της «ηλεκτρονικής πολεοδομίας» του Τάκη Ζενέτου (1926-1977).
Ο Ιάννης Ξενάκης, ενταγμένος σ’ αυτό το περιβάλλον προτείνει τη δική του κατακόρυφη «κοσμική πόλη» (1964), μια κατασκευή ύψους έως και πέντε χιλιομέτρων, με υπερβολοειδές εκ περιστροφής σχήμα, στην οποία πόλη θα μπορούσε να ζουν έως και πέντε εκατομμύρια άνθρωποι.
Το μεγάλο ύψος της «κοσμικής πόλης», που υπερβαίνει το μέσο ύψος των σύννεφων, φέρει τον πληθυσμό σε επαφή με τον ουρανό και τ’ αστέρια. Κατ’ αυτόν τον τρόπο η «κοσμική πόλη» δεν μπορεί παρά να είναι προσανατολισμένη προς το σύμπαν και τις αποικίες του.
Τα πρώτα έργα και οι αρχαιοελληνικές επιρροές
Στις 16 Δεκεμβρίου 1962 το Αθηναϊκό Τεχνολογικό Ινστιτούτο (του Κωνσταντίνου Δοξιάδη) οργανώνει διαγωνισμό πρωτοποριακής σύνθεσης. Τα βραβεία χρηματοδοτεί ο Μάνος Χατζιδάκις κι έχουν το όνομά του. Διαγωνίζονται με συνθέσεις τους οι: Γιάννης Ιωαννίδης, Γιώργος Λεωτσάκος, Νίκος Μαμαγκάκης, Ιάννης Ξενάκης, Θόδωρος Αντωνίου, Στέφανος Γαζουλέας, Γιώργος Τσουγιόπουλος και Ανέστης Λογοθέτης. Το πρώτο βραβείο μοιράζεται στον Ιάννη Ξενάκη, για το έργο του Μόρσιμα-Αμόρσιμα (για πιάνο, βιολί, τσέλο και κοντραμπάσο) και τον Ανέστη Λογοθέτη για το έργο του Μεσουράνηση. «Μόρος» σημαίνει μοίρα, θάνατος και «μόρσιμα» είναι εκείνα που προέρχονται από τη μοίρα, τα μοιραία. Η λέξη «Αμόρσιμα» ήταν επινοημένη από τον συνθέτη.
Το έργο του Ξενάκη μπορεί να βραβεύεται, αλλά ο ίδιος δεν θα μπορέσει να έρθει στη χώρα πριν από τον Νοέμβριο του 1974(!), επειδή εκκρεμούσε η καταδίκη εις βάρος του, από τα χρόνια του Εμφυλίου.
Είναι η εποχή όπου αυξάνεται η ενασχόλησή του με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, κάτι που αποτυπώνεται και στα έργα του, καθώς τα περισσότερα έχουν αρχαιοελληνικούς τίτλους.
Λέμε για τα: Πολλά τα Δεινά (1962) για παιδική χορωδία και ορχήστρα, σε κείμενα Σοφοκλή, Ικέτιδες (1964) σκηνική μουσική, Ορέστεια (1965-66) για δύο χορωδίες και ορχήστρα δωματίου, Μήδεια (1967) σκηνική μουσική, Κράνεργο (1968-69) μουσική μπαλέτου για μαγνητοταινία και ορχήστρα, Ανακτορία (1969) για οκτέτο, Περσέφασσα (1969) για έξι εκτελεστές κρουστών, Συναφαί (1970), Τερρετέκτωρ (1970) για ορχήστρα, Άρουρα (1971) για δώδεκα έγχορδα, Χάρισμα (1971) για κλαρινέτο και τσέλο, Αντίχθων (1971) για ορχήστρα, Ευρυάλη (1973) για πιάνο, Ψάπφα (1975), για κρουστά (Ψάπφα είναι η Σαπφώ στην αρχαϊκή αιολική διάλεκτο) κ.λπ.
ΠΗΓΗ : Lifo.gr
